Het einde van Europa – James Kirchick
Europa / juni 18, 2017

Wie een politiek boek over Europa schrijft, moet razendsnel zijn. In 2015 werd Europa onder de voet gelopen door een stroom migranten, in 2016 was het verhaal dat het rechtse populisme zou overwinnen en halverwege 2017 zijn het Macron en Merkel die een nieuw elan voor Europa brengen. De Amerikaanse journalist James Kirchick ziet het echter somber in voor Europa. Het einde van het vreedzame, stabiele, democratische en welvarende Europa is in zicht, vertelt hij op de eerste pagina van zijn boek. Het geloof in de universele, humanistische waarden van Europa verdwijnt en wordt vervangen door illiberale, ondemocratische en nationalistische waarden. En die ontwikkeling ziet hij op veel plekken. De grote tegenstander van het ideale Europa is de Russische president Vladimir Poetin. Hij koppelt ‘een bijna onbeperkt recht om militair in te grijpen in landen van het voormalige Sovjet-blok aan een neo-Hitleriaans bloed-en-bodem nationalisme.’ Bovendien is hij een kleptocraat die aan het hoofd staat van een maffia-staat. Het is duidelijk: om de nuances moet je dit boek van Kirchick niet lezen. In Hongarije doet Poetin-fan Viktor Orbán zijn best om het dubieuze oorlogsverleden van zijn land weg te poetsen. Ondertussen maakt hij een eind aan de democratische rechtsstaat. Dat gaat…

Vrede kun je leren – David van Reybrouck en Thomas d’Ansembourg
Politiek / mei 31, 2017

Een boekje over vrede, en hoe we vreedzaam met elkaar kunnen leven: dat is toch een uitnodiging tot cynisme? We weten heus wel hoe de wereld in elkaar zit, met een oorlogszuchtige Poetin, terroristen die zelfs kinderen op een popconcert tot doelwit nemen en een doldwaze Donald Trump. Vrede, dat is soft en naïef, een droom van hippies. Maar laat ik proberen de verleiding weerstaan om een cynische bespreking te maken van het pamflet Vrede kun je leren van David van Reybrouck en Thomas d’Ansembourg. Gewoon, om de lat iets hoger te leggen en het gemakzuchtige pad links te laten liggen. Ik ga dit serieus nemen en zal iets zeggen over de definitie, de vooronderstellingen, de analyse en het toekomstperspectief van dit boekje. Vrede is volgens Van Reybrouck en D’Ansembourg een toestand van diepe innerlijke rust, waar iedereen naar streeft. Dus vrede is niet de afwezigheid van oorlog of geweld, maar een harmonieuze toestand. Ze ontkennen overigens niet dat conflicten kunnen voorkomen, maar vanuit die vredige houding vallen die op te lossen of te aanvaarden. Dit lijkt een hele brede definitie van vrede, die zich uitstrekt van de psyche tot de wereld. Oorlog is verstoring van de vrede, maar depressie…

Ik was een van hen – Maarten Zeegers
Islam , Politiek / mei 14, 2017

Soms, in een cynische bui, denk ik wel eens dat journalisten op twee manieren kunnen werken: door relatiebeheer of door verraad. Met relatiebeheer zorgen ze dat hun bronnen hen welgezind blijven, ook als dat betekent dat die bronnen iets gegund moet worden: een positief nieuwtje dat misschien voor de lezer of kijker niet zo boeiend is of de zaken iets rooskleuriger voorstellen dan ze zijn. De tweede vorm is verraad: de journalist kweekt een vertrouwelijke band met een bron, maar in het verslag heeft hij daar lak aan. Die vriendelijke persoon van de pers blijkt een keiharde verslaggever die gewoon opschrijft wat hij/zij dankzij die kunstmatige band heeft gezien en gehoord. Maarten Zeegers bedreef de tweede vorm in Transvaal, een achterstandsbuurt in Den Haag. Hij koos daarvoor een radicale manier. Hij liet drie jaar lang mensen in de waan dat hij moslim was geworden en nam een islamitische levensstijl aan. Toen zijn boek uitkwam, ging de discussie vooral over de vraag of dat ethisch verantwoord was. Hij ging niet met open vizier te werk. Hij rechtvaardigt dat met het verweer dat hij anders nooit zoveel had kunnen zien. Ik moest denken aan de undercoveractie van een stagiaire bij de HP-De…

Thuis bij de vijand – Natascha van Weezel
Nederland , Politiek / mei 7, 2017

Op de boekpresentatie van het boek Thuis bij de vijand van Natascha van Weezel was, raakte ik in gesprek met een bezoeker. Hij vertelde dat hij regelmatig de discussie aangaat met de man die bijna iedere dag op de Dam staat met een stand met Palestijnse vlaggen en foto’s van het optreden van Israëlische soldaten. Hij deelt er folders uit, roept tot boycot van Israëlische producten en trekt aardig wat publiek. De man op de boekpresentatie had zijn verweer gereed, zei hij, en hij toonde een Israëlische vlag die hij in zijn jaszak, boven zijn hart, meedroeg. Geen buitenland is in Nederland en dan vooral in Amsterdam met zoveel emoties beladen als Israël en de Palestijnse gebieden. Alleen al de benaming kan tot controverse leiden. Zijn het de Palestijnse gebieden, Palestina, Judea en Samaria, bezet gebied, bevrijd gebied? Als journalist van het Parool ben ik een paar keer bij bijeenkomsten geweest van het Joods Marokkaans Netwerk Amsterdam, een club van vooral hoogopgeleide en welbespraakte Joden en Marokkanen die probeerden de spanningen tussen de bevolkingsgroepen te verminderen. De bijeenkomsten waren soms gemoedelijk, met lekker eten, soms fel, met scherpe discussies. Moesten de niet-Joodse deelnemers het bestaansrecht van Israël erkennen of kon…

Marine Le Pen – René ter Steege
Europa , Politiek / mei 1, 2017

  Marine Le Pen evenaarde in april 2017 haar vader Jean-Marie. Die haalde in 2002 net als zij de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Maar daarin was hij kansloos tegen Jacques Chirac. Met het aandeel stemmen in de tweede ronde kan ze hem overtroeven, aldus de peilingen . Is Marine echt ‘op weg naar de macht’, zoals de ondertitel van het boek van mijn oud-collega René ter Steege luidt? Dat valt nog te bezien. Dit boek, het enige Nederlandstalige over Marine, is vooral een politieke biografie, waarin haar opkomst wordt beschreven. Het is ook een familiegeschiedenis, een familiedrama zelfs, waarin de dochter de strijd aangaat met haar vader, die ondanks zijn 88 jaar nog steeds overal commentaar op geeft, ook als het Marine niet uitkomt. Dat wordt allemaal tamelijk zakelijk gebracht. Er wordt in dit boek amper gepsychologiseerd en ook weinig geduid. Dat moet de lezer zelf maar doen. Bij een beladen onderwerp stelt de schrijver zich terughoudend op en dat is ook wel eens fijn. Macht, het presidentschap, mag nog een stap te ver zijn, invloed heeft Marine en het Front National zeker. Conservatief rechts heeft delen van de retoriek van de Le Pens overgenomen. Het onderscheid tussen extreem-rechts…

Paniek in de polder, Jos de Mul
Algemeen , Politiek / maart 23, 2017

  Een lofzang op het poldermodel hoor je de laatste tijd niet zo gek veel. De glorietijd van het polderen lag in de periode van Wim Kok en Ruud Lubbers, mannen met hun wortels in de overlegeconomie. Tegenstellingen waren er om over te praten, niet om uit te vergroten. En na lange sessies kwam er dan een compromis uit dat soms onbegrijpelijk was, maar waar iedereen mee verder kon. In dit boek wil Jos de Mul een pleidooi houden voor het polderen: een manier van politiek bedrijven die volgens hem ruim baan geeft aan verschillen, maar die tegenstellingen ook pacificeert. Hij presenteert dit als alternatief voor het populisme, dat tegenstellingen juist aanscherpt en uitgaat van een homogene opvatting van het volk die alle andere opvattingen minderwaardig maakt. In zijn inleiding leunt hij sterk op Wat is populisme van Jan-Werner Müller die een vooral politieke analyse maakt van het verschijnsel. Maar De Mul ziet toch ook wel wat in de opvatting dat de populisten opkomen voor groepen die niet voldoende vertegenwoordigd worden, de ‘slachtoffers van de globalisering’. Dat is een nuttige functie, aldus De Mul. Toch ziet hij ook het gevaar voor de bedreiging van de rechtsstaat van de populistische politiek….

Wegen naar Wilders – Koen Damhuis
Nederland , Politiek / maart 6, 2017

  Rond de verkiezingen van 2017, maar daarvoor ook al, bestaat er een grote fascinatie met de PVV-kiezer. Op zich begrijpelijk, al is die fascinatie voor een deel gebaseerd op peilingen waarin de PVV als grootste partij naar voren kwam en dat moet nog blijken. Socioloog en bestuurskundige Koen Damhuis schrijft dat er vaak over, maar zelden met de PVV-aanhangers wordt gesproken. Dat eerste klopt, dat tweede is de vraag. Er zijn denk ik meer boeken en artikelen (zoals via Joris Luyendijk) waarin zij aan het woord komen, dan bijvoorbeeld de aanhangers van de SP of de PvdA.  Al uit de titel van het boek blijkt dat er verschillende ‘wegen naar Wilders’ kunnen leiden, waarmee Damhuis een te eenvormige voorstelling van deze aanhangers nuanceert. Hij ziet drie groepen: de lageropgeleiden die verongelijkt zijn, een groep van middelbaar opgeleiden, die vinden dat de overheid het geld dat zij met hard werken verdienen te makkelijk weggeeft aan verkeerde zaken: Griekenland, ontwikkelingssamenwerking of vluchtelingen. Een derde groep bestaat uit hoger opgeleide, radicaal conservatieve stemmers. Damhuis sprak voor zijn onderzoek 64 PVV-aanhangers, in het boek zijn de gesprekken met acht van hen uitgewerkt in de vorm van monologen. Dat geeft het idee dat deze…

Tijd van woede, Pankaj Mishra
Algemeen , Politiek / maart 3, 2017

Misschien heeft u het nog niet door, maar we zitten middenin een wereldwijde burgeroorlog. Wie de strijdende partijen precies zijn is, zoals vaker in burgeroorlogen, een beetje onduidelijk. Terroristen, nationalisten, imperialisten, racisten, jihadisten, liberalen, ze kunnen allemaal meevechten, soms letterlijk, anders figuurlijk. Dat is de toestand van de wereld zoals Pankaj Mishra beschrijft in zijn boek Age of Anger, in het Nederlands verschenen onder de titel Tijd van woede. Deze ‘geschiedenis van het heden’ is een onconventionele ideeëngeschiedenis, niet altijd erg toegankelijk maar wel inspirerend. Het motief van de opstand tegen de liberale wereldordening is ressentiment – het gevoel van vijandigheid wegens aangedaan of vermeend onrecht (Van Dale). Er is een kloof ontstaan tussen de verwachtingen die geschapen worden in een kapitalistische, liberale democratie en de mogelijkheden. Iedereen rijk en beroemd gaat niet gebeuren. Het gevolg is dat de achterblijvers gefrustreerd zijn, boos, en soms gewelddadig. Verlichting en Romantiek Die liberale ordening leek na 1989 dominant te worden, maar de geschiedenis eindigde niet, maar ging door. Die opstand neemt allerlei vormen aan maar de verschillende stromingen worden verenigd door anti-modernisme. Onder dit ressentiment valt de woede van de ISIS-aanhanger, van de Trump-stemmer, van de witte anti-overheidsterrorist Timothy McVeigh. Mishra wil…

The populist explosion – John B. Judis
Politiek / februari 16, 2017

Hoe kan het dat Donald Trump won? Hoe kan het dat de Britten voor Brexit kozen? Wat verklaart de ‘populistische explosie’, zoals de titel van het boek van de Amerikaanse journalist John Judis luidt. Zijn redenering komt in het kort op het volgende neer: Populisten verzetten zich tegen de gevestigde orde, die orde is neoliberaal, dus populisten verzetten zich tegen het neoliberalisme. En uiteindelijk zal die neoliberale ordening verdwijnen. Die redenering is echter te simpel. Volgens Judis is er geen definitie te geven van populisme, hooguit zijn enkele kenmerken te geven. Uiteraard is er de tegenstelling tussen volk en elite, waarbij niet vaststaat wie bij het volk hoort en wie de elite uitmaakt. Een ander kenmerk van populisten zijn hun onrealistische, zeg maar symbolische eisen. Zoals Syriza in Griekenland een einde aan de bezuinigingen eisen. En Trump die een muur wilde bouwen langs de grens met Mexico en dat land er voor wil laten betalen. Dat is een aardig punt, maar of de eisen inderdaad onmogelijk zijn hangt uiteraard af van de macht die ze verwerven. Trump kan meer bereiken dan Syriza. Volgens Judis is de opkomst van populisten het gevolg van een kloof tussen de wensen van mensen en…

Complotdenkers – Maarten Reijnders
Politiek / januari 29, 2017

In oktober 2016 hield toenmalig Republikeins presidentskandidaat Donald Trump een speech, toen hij onder vuur lag vanwege de grab-them-by-the-pussy video. Of er een verband is, blijft duister, maar dit was een van zijn meest onheilspellende toespraken. Amerika was in de greep van een boosaardig establishment dat er op uit was het land uit te persen, zo vertelde hij het publiek. Hier werd een complot ontmaskerd. Trump staat uiteraard bekend als iemand die gelooft in complotten en onwaarheden, zoals hij jarenlang beweerde dat Barack Obama niet in de VS geboren was. Hij omarmde Alex Jones van Infowars, een van de meest prominente verspreiders van complottheorieën in de VS. Een boek over complotdenkers komt dus op een goed moment. Journalist Maarten Reijnders dook in de wereld van birthers, truthers, antisemieten en fanatici. De nadruk ligt op Nederlandse zaken, maar Trump komt ook voorbij. Reijnders benadert de complotdenkers kritisch, maar is niet overdreven negatief. Eigenlijk zijn zij betrokken burgers, die doorgeschoten zijn in hun scepsis ten opzichte van autoriteiten. En complotdenken komt niet alleen voor bij een klein clubje fanatici. Ook opiniepeiler Maurice de Hond (die een andere dader aanwees in de Deventer Moordzaak) en misdaadjournalist Peter R. de Vries (die de officiële…