Kort na het overlijden van Bart Tromp verscheen deze tweede uitgave van zijn biografie van Karl Marx. Het is niet zo maar een tweede druk van het boek dat oorspronkelijk in 1983 verscheen, vertelde zijn vrouw Willemien op de herdenkingsbijeenkomst in de Rode Hoed. Tromp had het hele boek opnieuw bekeken. De grootste verandering beschrijft hij zelf in de inleiding. Na de val van de Muur is het niet meer nodig om zich ‘af te zetten die zich ten onrechte op Marx beriepen’.
Tromp heeft dit onderwerp met een goede mix van ernst en humor aangepakt, een beetje de Britse stijl. Soms is het net alsof je de schrijver hoort praten.

Het denken van Marx en niet diens leven staat centraal in dit boek. Dit werk, dat de uitgever wel iets nauwkeuriger had kunnen redigeren, combineert dan ook goed met de lichter te verteren biografie van Francis Wheen.
De werken van Marx waren veel complexer en minder ‘af’ dan zijn volgelingen hebben verondersteld, is een van de centrale stellingen van dit boek. Het is 'een jungle van steeds maar niet uitgewerkte ideeën'. En hoewel de marxisten het met hun interpretatie van Marx het bij het verkeerde eind hadden is dit geen poging van Tromp om Marx van de marxisten te redden. Tromp heeft daarvoor te veel kritiek op de grote denker zelf.

Opvallend is hoe warrig Marx werkte. Hij verloor zichzelf regelmatig op zijpaden, maakte ellenlange uitwijdingen over niet ter zake doende onderwerpen, begaf zich in niets ontziende polemieken en verloor op die manier de beoogde rode draad uit zijn werk uit het oog. Tromp is een goede gids in dit doolhof.

Het centrale probleem in de politieke theorie van de Duitse denker is de ‘verzoening van de mens met zijn wezen’. Hij erft dit van Hegel, die het uiteraard weer van het christendom heeft. Deze basis blijft gehandhaafd, maar daarboven op komen twee andere ‘talen’: die van het socialisme en van de klassieke politieke economie. Juist de wisseling daartussen zorgt voor verwarring.

Eerst was er dus Hegel: in de samenvatting komt zijn leer neer op een wereldlijke interpretatie van het scheppingsverhaal. De wereld is een verschijningsvorm van de geest, die zichzelf daarmee heeft vervreemd. De verzoening van de twee is het uiteindelijke doel. Maar voor Marx was de mens zelf de oorzaak van de vervreemding. De mens kon die dus ook weer opheffen. Hij verwerpt het idee van Hegel dat filosofie de wereld kan veranderen. Daarvoor is een groep mensen nodig. Hij wijst het proletariaat daarvoor aan, een in feite in Duitsland amper bestaande klasse.

In een slothoofdstuk bespreekt Tromp de erfgenamen van Marx. Hij heeft vooral waardering voor het werk van Immanuel Wallerstein, die met zijn ‘wereldsysteem’ delen van de analyse van Marx overneemt, maar die mengt met veel geschiedenis (Braudel) en sociologie (Weber). Maar het optimisme van Marx deelt Wallerstein niet.
Marx stond ook ver van de werkelijkheid. Hij toetste zijn theoriën er niet aan en deed tal van voorspellingen die niet uitkwamen. Ook de uitbuitingstheorie van Marx klopt volgens Tromp niet. Die is in feite een cirkelredenering.
Het complexe werk van Marx werd in zijn laatste jaren en na zijn dood ‘gedisciplineerd’, in de eerste plaats door zijn vriend Friedrich Engels. Zonder dat was het een van de vele socialistische ‘systemen’ geweest die in de negentiende eeuw werden ontworpen en waarvan de meeste in vergetelheid zijn geraakt.

Nederlandstalige versies van een aantal werken van Marx zijn te vinden op: www.marxisme.net

Waardering: 

Bart Tromp, Karl Marx