|
In dit boek vergelijkt de filosoof Scruton de politieke cultuur van het westen met die van de islamitische wereld. Maar hij neemt ook de manier waarop in het westen met politiek, cultuur en identiteit wordt omgegaan, onder de loep. Dat mondt uit in een conservatief, anti-kapitalistisch programma.
Het westerse politieke systeem is gebaseerd op christendom en verlichting, beargumenteert Scruton. Het christendom heeft altijd erkend dat wereldse en geestelijke macht naast elkaar kunnen bestaan. Geef aan Ceasar (de keizer) wat hem toekomt en aan God wat hem toekomt, kort gezegd. Daarnaast was de Romeins recht van grote invloed. De kerk leerde zichzelf beperking op te leggen door zich te beschouwen als een rechtspersoon naast andere. Scruton keert terug naar de gedachte van het sociaal contract, hoewel hij dit bij uitstek liberale uitgangspunt uiteindelijk verwerpt. (Er zit een venijnige wending in op het moment dat Rawls ter sprake komt omdat die naar de zin van Scruton niet genoeg rekening houdt met de religieuze behoeften van mensen)
De politieke cultuur van het westen is daarnaast gebaseerd op wat Scruton een pre-politieke loyaliteit noemt, aan land, taal en natie. Die zorgt voor een binding naast die van religie. Want zonder een gemeenschap kan een politieke eenheid niet bestaan, tenzij die op dwang is gebaseerd. De enige echte, levensvatbare politieke vorm is volgens Scruton de natie-staat. Dat is het eerste onderdeel van zijn verlangen naar de 19e eeuw. Engeland is expliciet het voorbeeld. De natie-staat wordt gepersonaliseerd en heeft ook morele eigenschappen. Daarmee zet S. zich dus af tegen bijv. de realisten, die staten als amorele organisaties zien.
In de islamitische wereld ontstond de scheiding tussen wereldlijke en geestelijke macht niet. Daar geldt alleen de heilige wet. Iedere andere vorm van gezag is tijdelijk, oppervlakkig en in feite niet waard om echt gevolgd te worden. Alleen het Ottomaanse rijk kon de islamitische wereld in bedwang houden.
De band van de burgers in een natie-staat is echt, wat gedemonstreerd door het feit dat burgers bereid zijn hun leven te geven voor het voortbestaan van de natie-staat. Dat is een oud, maar niet erg overtuigend argument, want sterven is ook gedaan voor stammen, godsdiensten, ideologieen en tal van andere motieven. Aan de andere kant is de natie-staat wel de organisatie die het grootschalige sneuvelen de laatste tijd het best heeft georganiseerd.
In feite is de binding in het westen steeds zwakker aan het worden, onder andere door het afkalven van religie. Deelname aan het politieke proces en het leven in een democratie is niet voldoende voor het burgerschap daarvan. Juist de migranten profiteren wel van de rechten, maar omdat de plichten niet afgedwongen worden, worden ze geen burgers. Ze moeten de wet van het land als hoogste gezag erkennen, ook als die strijdig is met hun religieuze opvattingen. De islamitische wet erkent geen ander gezag en kan dus ook niet accepteren dat het wereldlijk gezag betekenisvol is. Dat is natuurlijk een punt waarover in Nederland de laatste jaren veel gediscussieerd is.
Het westen heeft zich kwestbaar gemaakt door relativisme en multiculturalisme. Het feminisme kan in de ogen van S. ook weinig goeds doen. In plaats van ‘lidmaatschap’ is er een weg-met-ons sfeer ontstaan. S. barst uit in een wel bekende tirade tegen het p.c. denken aan de Amerikaanse universiteiten, (britten kunnen er overigens ook wat van), het verzet tegen het gezin. Hier overschreeuwt hij zich nogal, het gezin is in het westen nog steeds de dominante levensvorm, alleen worden die misschien minder gehoord. S. verklaart de herkomst van deze mentaliteit niet echt, maar suggereert dat we te maken hebben met een doorgeslagen idee van Verlichting. En het komt door een gebrek aan religie, maar dat is toch begging the question. Waarom geloven mensen niet meer, althans veel minder?
In het midden-oosten en daarbuiten is het wel anders. Daar geloven mensen te veel of in het verkeerde. De islam voorziet niet in een publieke ruimte, kent in feite geen politiek, omdat alles politiek is. (dit komt misschien in de buurt van totalitair.) Beeldend is wel het gebruik van de wijziging van de architectuur als voorbeeld van hoe de moslim-wereld is veranderd. Alles wordt uiteindelijk gedekt door de heilige wet, die geen plaats laat voor een afwijkende levenstijl. Het westen wordt door de radicale moslims als Khomeini en Atta gezien als een slap zooitje. Ze maken graag gebruik van de gastvrijheid, maar kijken er in feite op neer. Volgens S. is het niet zonder betekenis dat alle kapers van 11 september in Europa hebben gewoond.
In het laatste hoofdstuk ontpopt S. zich als een grote criticus van de globalisering. Want die heeft een vernietigende werking op gemeenschappen, zowel in het westen als elders. Het is de globalisering die er voor zorgt dat de moslim-steden veranderen. (opmerkelijk is dat hij de Duitse steden ziet als uitzondering op de regel dat Europese steden hun historische aanzicht hebben behouden, zonder de activiteiten van Bomber Harris te noemen.), de natie-staat wordt ondermijnd door transnationale organisaties als de VN en EU. Steeds grootschaliger, steeds minder identiteit, aldus S. Een Europese identiteit kan niet bestaan.
Aan het einde van zijn redelijk theoretisch werk komt hij met een vrij praktisch programma. Tegen onbelemmerde immigratie en , ongehinderde consumptie, vrijhandel, de multinationale onderneming, trots op de eigen politieke cultuur. Kortom, een economisch anti-liberaal en cultureel-conservatief programma. Misschien is S. wel een slimmere, beter belezen en strakker redenerende versie van Pim Fortuyn. In ieder geval zijn er overeenkomsten te zien en kunnen we S.dus zien als een vertolker van een tijdsgeest.
De wens om terug te keren (het ‘openhaardconservatisme’ aldus Sjoerd de Jong) houdt iets bangigs. Wie daar bij voorbeeld de schrijfsels van The Economist tegenover zet, ziet dat een liberale, rationele houding ook nog steeds mogelijk is. Het is net zo waarschijnlijk dat we vooral te maken hebben met aanpassingsverschijnselen. De aantrekkelijkheid van de kapitalistische levenswijze is inderdaad een destructieve kracht ten opzichte van de oude wereld, in Europa, het Midden-Oosten of elders. Maar S. kan niet serieus vol houden dat die terug te draaien. De opofferingen die men daarvoor wil doen, zullen erg tegen vallen. En dat is niet iets om treurig over te zijn.
Ook zijn pleidooi voor de wederopleving van de natie-staat voldoet niet. De natiestaten zijn er steeds zelf bij geweest. Het belangrijkste integratie-project, de EU, was een van de weinige alternatieven voor voortgaande strijd op het continent. Misschien wilden mensen juist wel te graag sneuvelen voor de natie-staat. Die hadden niet zo’n geloofwaardig c.v. meer, om voortaan als enige op het internationale politieke toneel te blijven acteren.
Roger Scruton
The West and the Rest. Globalization and the terrorist threat
Waardering: 
 |
