‘ Gekibbel’ en ‘ gekissebis’ bepaalden de stemming in Nederland, terwijl het op straat grotendeels rustig bleef. Buruma sprak met de kibbelaars en ging poolshoogte nemen in de wijken waar zijn gespreksgenoten over spraken, alsof hij hun woorden wilde controleren. Als Max Pam het Overtoomse Veld als een South Bronx beschrijft, gaat Buruma erheen. Hij vindt het er eerder triest dan gevaarlijk. Buruma relativeert, maar hij ziet wel degelijk dat in Nederland veranderingen gaande zijn die voor grote problemen zorgen. Nederland loopt niet achter, maar juist voorop, net zoals het dat eerder deed met coffeeshops, euthanasie en legale prostitutie.

Na de moord op Van Gogh bevond Nederland zich in de frontlinie van de strijd van het islamitisch fundamentalisme. Een bekende, zij het omstreden criticus van de islam was vermoord door een in Nederland opgegroeide moslim, die nog in een wijkcentrum had gewerkt.
Na de moord trokken vele buitenlandse waarnemers naar Nederland om hun licht over de ontwikkelingen te laten schijnen. Weinigen waren daarvoor meer geschikt dan Buruma, die van zijn geboorte in 1951 tot 1975 in Nederland woonde. Hij heeft daarna een reputatie gevestigd als onafhankelijk waarnemer en brengt een beetje oud-Hollandse nuchterheid mee.

In zijn intellectuele reportage over Nederland spaart hij vooral de critici van de multiculturele samenleving niet. Afshin Ellian heeft kenmerken van een marxistische pamflettenschrijver, Pim Fortuyn was potentieel gevaarlijk, Van Gogh handelde in zijn tirades, bijvoorbeeld op zijn website De gezonde roker, verre van gewetensvol en Ayaan Hirsi Ali heeft zelf iets bijgedragen aan de verharde sfeer en onverdraagzaamheid.

Zo achter elkaar gezet lijkt het alsof Buruma de zoveelste ongenuanceerde scribent is die zich in het debat stort. Maar dat doet hem te kort, omdat hij veel begrip heeft voor de mensen over wie hij schrijft. Hij spant zich in om hun motieven te onderzoeken en hun argumenten te doorgronden. Zo zet hij meer vraagtekens bij de methodes van Hirsi Ali dan bij haar idealen. Haar idee dat ze als een Voltaire van de islam kan optreden, is volgens hem onjuist. Hij vindt dat ze met een project als Submission alleen kans loopt een minderheid te kwetsen die zich al kwetsbaar voelt. Bij critici als Fortuyn en Paul Scheffer ziet hij een verlangen naar vroeger tijden, toen men nog ‘ onder elkaar’ was. Juist voor progressieven was het verlies van het paradijselijke Nederland zwaar. De veelgeprezen tolerantie wordt zwaar op de proef gesteld op het moment dat die zich moet uitstrekken tot mensen die niet ‘ zijn zoals wij.’

Steeds weer komt de oorlog terug, valt Buruma op. Van Gogh, die zich niet beriep op het verzetsverleden van zijn familie, gebruikte wel voortdurend de termen goed en fout om zijn tegenstanders te attaqueren. Toen minister Rita Verdonk het Nederlanderschap van Hirsi Ali in twijfel trok, waren de vergelijkingen met Anne Frank niet van de lucht. Juist het schuldbesef over de oorlog houdt deze herinneringen zo levend.

Maar het herleiden van de moord op Van Gogh tot teksten in de Koran getuigt volgens Buruma ook niet van inzicht; dat is net zo slim als de misdaden van de Sovjet-Unie uitsluitend verklaren uit Das Kapital van Karl Marx. Of fundamentalistische moslims gewelddadig worden, is deels afhankelijk van de opstelling van de landen waar ze wonen. Een moderne maatschappij moet iemands keuze voor religieuze, vreedzame orthodoxie aanvaarden, zolang die de maatschappij niet wordt opgedrongen.

Hoe afstandelijk hij ook is, toch ontkomt Buruma er niet aan partij te kiezen. Hij doet dat op zeer zorgvuldige wijze met oog voor diverse perspectieven en dwarsverbanden. Daarom is zijn oordeel niet gemakkelijk te negeren.

Verschenen in het Parool, 31 augustus 2006

Waardering:

Ian Buruma - Dood van een gezonde roker