De uitvinder van de natuur – Andrea Wulf
1800-1914 , Geschiedenis / augustus 12, 2017

De naam Alexander von Humboldt zei me eigenlijk niet zoveel. Een Duitse geleerde, er was een universiteit naar hem genoemd. En er was ook iets met een broer. Dat was ongeveer wat ik over hem wist voor ik aan het boek De uitvinder van de natuur begon. En dat was een ontdekking! Humboldt was een geleerde van een bijzonder slag. Hij was ontdekkingsreiziger, denker, inspirator van Darwin en van de ecologische gedachte. Hij was bevriend met Goethe en de Zuid-Amerikaanse vrijheidsstrijder Simon Bolivar. Ook was hij een fel tegenstander van de slavernij. En dat hield hij niet verborgen, ook niet tegen slavenhouders, zoals de Amerikaanse president Jefferson. Blauwheid Zijn inzichten over de natuur ontleende hij voor een groot deel aan een reis die hij tussen 1799 en 1804 in de Amerika’s maakte. Hij verzamelde planten, stenen en dieren, mat het magnetisme van de aarde, hoogtes en zelfs de blauwheid van de hemel met een cyanometer. Hij bevoer eindeloos lange woeste rivieren (in een zinnetje staat: Ze roeiden twee maanden tegen de stroom in), doorkruiste woestijnen en beklom bergen. Op tamelijk hoge leeftijd maakte hij nog een reis door Rusland en Siberië. Hij had wel meer lange reizen willen maken, maar…

Over tirannie – Timothy Snyder
Geschiedenis , Politiek / juli 25, 2017

Donald Trump is een bedreiging voor de Amerikaanse democratie en Amerikanen moeten daartegen in verzet komen. De geschiedenis biedt daar lessen voor. Dat is de strekking van het boekje Over tirannie van historicus Timothy Snyder. Uit het Europese verleden haalt Snyder, auteur van het boek Bloedlanden, twintig lessen die de Amerikanen in acht moeten nemen. Die lessen gelden natuurlijk in grote lijnen ook voor andere volkeren als ze met de dreiging van tirannie te maken krijgen. We moeten leren uit het verleden, waarvan anders? Onder vuur Amerikanen moeten niet denken dat de instituties hun wel zullen beschermen tegen tirannie. Die instituties liggen immers onder vuur. Ze moeten zelf handelen, door niet bij voorbaat te gehoorzamen en instituties daadwerkelijk te beschermen. Ze moeten hun beroepsethiek in ere houden, demonstreren en fysiek contact leggen met geestverwanten, niet afgaan op allerlei onzin op internet en de waarheid eerbiedigen. Voor een belangrijk deel is dat de houding die je van een kritische burger in een democratie mag verwachten. Maar overbodig zijn deze lessen niet. Het is ook in Nederland opvallend hoe sterk het taalgebruik en dus de politiek wordt beïnvloed door populistische en xenofobe stemmen. Een groot deel van het debat wordt vanuit die hoek…

Civil wars – David Armitage
Algemeen , Geschiedenis / juli 16, 2017

Met enige regelmaat kun je horen dat er een burgeroorlog gaande is. Bijvoorbeeld in de voorsteden van Frankrijk, wanneer er auto’s in vlammen opgaan. Of in het Verenigd Koninkrijk toen een man inreed op moskeebezoekers. Er komt een burgeroorlog of er is al een gaande, dat is de overtuiging van een redelijk omvangrijke groep in West-Europa en de Verenigde Staten. Het idee van een wereldwijde burgeroorlog is in zwang bij sommige denkers, zoals Pankaj Mishra. Hij ziet een strijd tussen de kosmopolitische burgers en diegenen die zich door globalisering en dergelijke bedreigd voelen. Idee Maar wat is burgeroorlog? Die vraag heeft door de eeuwen heen vele verschillende antwoorden heeft gekregen. Geen van die antwoorden is voor iedereen bevredigend. Dat blijkt uit het verhelderende boek van historicus David Armitage over het begrip burgeroorlog. Het is geen opsomming of geschiedenis van alle burgeroorlogen door de eeuwen heen, maar een analyse van de manieren waarop over dit verschijnsel is gedacht. En dat nog maar in een paar tijdperken: in de Romeinse tijd, de vroeg-moderne periode en de negentiende en twintigste eeuw. In deze geschiedenis zijn de ideeën de hoofdpersoon. Hoewel niet spannend in de traditionele betekenis van het woord, is dit fascinerend en…

Vooruitgang. 10 redenen om naar de toekomst uit te kijken – Johan Norberg
Algemeen , Geschiedenis , Toekomst / april 23, 2017

  We leven in de beste van alle werelden, zei de Duitse filosoof Gottfried Leibniz in het begin van de achttiende eeuw. En drie eeuwen later zegt de Zweedse onderzoeker en docent Johan Norberg het in zijn boek Vooruitgang hem na. Niet alleen is het nu beter dan het ooit geweest is, er zijn ook ‘10 redenen om naar de toekomst uit te kijken’, zoals de ondertitel van dit boek luidt. Dit is het onbeschaamde verhaal van de vooruitgang, hoe de wereld een betere plaats wordt voor steeds meer mensen. En hoe dat mogelijk is. Vooruitgang is in de visie van Norberg in de eerste plaats verbetering van de leefomstandigheden. En die verbetering is spectaculair snel gegaan, in Europa de afgelopen tweehonderd jaar, in veel andere gebieden zelfs in een nog kortere tijd. We leven langer, zijn schoner, gezonder, gelijker, geletterder en vrijer dan ooit tevoren. En dat met miljarden meer dan een paar eeuwen geleden. Norberg doet alsof dit enorme onthullingen zijn, maar iedereen die een beetje op de hoogte is van mondiale ontwikkelingen weet dat natuurlijk. Een econoom als Robert Gordon schreef bijvoorbeeld over de enorme ontwikkeling in de VS sinds 1850. Voor het stuk over geweld leunt…

Ons betere ik. Waarom de mens minder geweld gebruikt – Steven Pinker
Algemeen , Geschiedenis / december 4, 2016

Het is een vreemde ervaring om het boek Ons betere ik van Steven Pinker nu te lezen. Pinker vertelt in meer dan 1000 pagina’s dat de mens minder geweld gebruikt. Maar iedere keer als ik het nieuws check zie ik de verhalen over Syrië en Irak. Of een bericht over een dreigende genocide in Zuid-Soedan. Of de wapenstilstand in Oekraïne die dagelijks wordt geschonden. In Rusland is een man aan de macht die geen heilig ontzag heeft voor de grenzen van buurlanden. In Amerika won een man de verkiezingen die met onvoorspelbare acties de spanning kan laten oplopen. De Filipijnen worden geregeerd door een man die trots is op zijn dodelijke acties tegen drugsdealers. En dan lees ik weer: We leven in het meest vreedzame tijdperk in het bestaan van onze soort. Dus de grote vraag: Is dit echt waar? En zo ja, hoe houdbaar is dat? Oude Testament Met een grote hoeveelheid data en grafieken probeert Pinker aan te tonen dat de mensheid een stuk vredelievender is geworden in de loop van de geschiedenis. Oorlog, moord, wreedheid tegen dier en mens, of terrorisme: het is allemaal afgenomen. En terwijl Pinker zijn best doet om niet te veel de toekomst…

Thomas More – Peter Ackroyd
1500-1800 , Geschiedenis / oktober 2, 2016

Thomas More staat bekend als de schrijver van Utopia en voor de oudere lezers misschien als katholiek heilige. Minder bekend is zijn rol als fervent tegenstander van ketters en als auteur van geschriften met een belangrijke rol voor poep, stront, achterwerken en scheten. En dat is nog maar een greep uit de verdiensten en activiteiten van deze Engelsman uit de 16e eeuw. Hij was diplomaat, kanselier (zeg maar premier), rechter, vertegenwoordiger van een belangrijk gilde in Londen, humanist, publicist en biograaf van Augustinus én humorist. Omdat het 500 jaar geleden is dat Utopia verscheen, is er nu weer veel aandacht voor More, onder andere met de vertaling van een uitgebreide biografie door Peter Ackroyd. Het toeval wil dat mijn grootvader Theo Schlichting in de jaren dertig een biografie over de toen net heilig verklaarde Thomas More schreef. Hij deed dat uit grote bewondering, zoals uit het voorwoord blijkt, en omdat More in Nederland te weinig bekend was. Dat is ergens merkwaardig vanwege de nauwe band tussen More en de grote Nederlandse humanist Erasmus. Ze waren in een deel van hun leven de beste vrienden die volop met elkaar spraken en correspondeerden in het Latijn, de taal die ze gemeenschappelijk hadden….

Hell in a very small place, Bernard Fall
Na 1945 / september 25, 2016

De laatste tijd wordt weer veel gespeculeerd over de vraag wat er zou zijn gebeurd als de Verenigde Staten in Syrië hadden ingegrepen nadat dictator Assad in 2013 chemische wapens had gebruikt. De Amerikaanse president Barack Obama had gezegd dat Assad daarmee ‘een rode lijn’ zou overschrijden. Maar zoals bekend zag de Amerikaanse regering van ingrijpen toen bleek dat ze geen steun kreeg van de Britten en van het eigen Congres. We zullen nooit weten wat er was gebeurd als een aanval van de Verenigde Staten er wel was gekomen. Het niet ingrijpen van de Verenigde Staten in een belangrijk internationaal conflict heeft een fraaie parallel in het conflict in Vietnam. Dat blijkt uit de klassieker Hell in a very small place van journalist Bernard Fall  over de belegering van Dien Bien Phu in 1954. Het boek verscheen in 1966, een jaar voordat Fall om het leven kwam In Vietnam. In dit boek doet hij met oog voor gruwelijke en menselijke details verslag van een inderdaad helse strijd, een veldslag die in het rijtje Stalingrad en Waterloo thuishoort. Hier werd een grootmacht verslagen.   De Fransen, kolonisatoren van Indochina, waren al sinds 1945 aan het vechten met de Viet-Minh, de…

Het geheim van de Valeriusstraat, Luuc Kooijmans
Geschiedenis , Tweede Wereldoorlog / januari 24, 2016

Het portret van oom Wim hing boven de schoorsteenmantel van opa en oma in de Valeriusstraat in Amsterdam-Zuid, maar over Wim werd nooit gesproken in de familie Kooijmans. Wim was dood en was niet oud geworden, zoveel was de kleinkinderen wel duidelijk, maar het verhaal daar achter bleef onduidelijk. Nog raadselachtiger werd het toen de kleinkinderen er achter kwamen dat Wim verzetsheld was geweest. Waarom zou je daar niet over praten? Historicus Luuc Kooijmans, neef van oom Wim, heeft het verhaal verteld in een beklemmende en pijnlijke familiegeschiedenis tegen de achtergrond van de Tweede Wereldoorlog. Vader Kooijmans, Luucs grootvader, was een koppige en kortzichtige protestant, die al voor de oorlog de kant van de NSB had gekozen. Dat leidde tot een schisma in het gezin, waarin een enkeling de kant van vader koos, anderen het verzet steunden en weer anderen te jong waren om zelf te kiezen. Wim sloot zich aan bij de Inlichtingendienst, een verzetsgroep die poogde militaire informatie door te geven aan de geallieerden. Maar hij werd opgepakt, gemarteld, ter dood veroordeeld en geëxecuteerd. Ondertussen maakte‘vader carrière te maken in het onderwijsveld door zijn nationaal-socialistische gezindheid nadrukkelijk te ventileren. Een dochter sloot zich aan bij de Arbeidsdienst en…

Future War – Christopher Coker
Geschiedenis , Toekomst / januari 11, 2016

De toekomst haalt ons soms in, schrijft Christopher Coker in het boek Future War. Voorspellingen komen uit, al zijn ze amper gedaan. Zo schreef de Fransman Jaques Attali ongeveer tien jaar geleden over religieuze groeperingen die landen zouden veroveren. Zie hier Islamitische Staat. De toekomst is kenbaar juist omdat die op het heden lijkt, dat is het uitgangspunt van dit werk over de toekomst van oorlog. Dit is geen catalogus vol technische snufjes zoals drones, exoskeletten en nanobots die de oorlogvoering zullen veranderen. Het gaat om welke rol oorlog krijgt en de verhouding van de mens met de techniek en uiteindelijk zichzelf. Meer dan bij de fabrikanten van hardware gaat hij te rade bij science fiction schrijvers en filosofen. Want het denken over de toekomst geeft mede vorm aan die toekomst. Maar het meest geeft het verleden daar richting aan. Techniek wordt al eeuwen gebruikt om de slagkracht en het uithoudingsvermogen van soldaten te vergroten. Dat gaat steeds verder, van de vuistbijl naar elektromagnetische stimulatie van de hersenen. Er komt misschien een pil tegen post traumatische stress stoornis. Coker stelt dat het onderscheid tussen mens en machine al wegvalt: ze maken beiden deel uit van een systeem, kunnen niet zonder…

Het einde van de geschiedenis – Francis Fukuyama
Algemeen , Geschiedenis , Politiek , Theorie / december 21, 2015

Sommige boeken ken je al of denk je te kennen zonder ze gelezen te hebben. Het boek van Francis Fukuyama ‘The end of history and the last man’ is er zo een. Een klassieker die sinds de verschijning in het begin van de jaren negentig talloze malen is geciteerd en geanalyseerd als de uiting van een tijdgeest. Het boek kwam voort uit een essay dat Fukuyama eerder schreef voor The National Interest, meer dan 25 jaar geleden. Nooit te laat om toch een keer van kaft tot kaft door te nemen. Relevant Eerste vraag is of ‘The end of history’ nog relevant is. Vaak is verklaard dat Fukuyama het bij het verkeerde eind had en dat de geschiedenis toch is door gegaan. Vooral de aanslagen van 11 september 2001 en de daaropvolgende ‘War on terror’ zouden daarvoor het bewijs zijn. Toch haalt de groei van het islamitisch radicalisme de these van Fukuyama niet daadwerkelijk onderuit, maar dat betekent niet dat die overtuigend is. Fukuyama stelt dat ‘de geschiedenis’ tot een einde is gekomen na de Koude Oorlog, omdat er geen ideologische tegenstander van de liberale democratie meer is. Dat model is het voorbeeld. Dat betekent niet dat alle landen dat…