Morgen komt geen dag te laat – Ivan Krastev
Corona , Toekomst / juli 5, 2020

Wat betekent de corana-epidemie? Allerlei activisten, denkers en politici hebben daarover gespeculeerd. En dat is begrijpelijk. De enorme schaal van deze pandemie en de reacties daarop schreeuwen om duiding. Die kan uiteenlopen van bizarre complottheorieën (‘5G verzwakt ons immuumsysteem’) tot filosofische analyses waarin grote begrippen als ‘de natuur’, ‘de planeet’ en ‘de mensheid’ je om de oren vliegen. De interpretatie van politiek analist Ivan Krastev bevindt zich in een soort middengebied. In zijn boekje Morgen komt geen dag te laat weidt hij af en toe uit over wat bijvoorbeeld ‘thuis’ betekent: ‘De plek waar we het liefst zijn in tijden van groot gevaar’. Maar vaker gaat het over de politieke en economische gevolgen van de pandemie en dan vooral over Europa. Iets minder pretenties dus dan Slavoj Žižek die onderzocht hoe ‘corona de wereld verandert’. Krastev is ervan overtuigd dat de gevolgen van de pandemie groot zullen zijn. Onder de vooruitkijkers hoort Krastev tot de pessimisten. Hier geen perspectief op een groene, post-kapitalistische wereld. Vooral de globalisering zal sterk veranderen. Covid-19 is met name een steun in de rug voor ontwikkelingen die al gaande waren. De afname van globalisering is er daar een van, de assertiviteit van autoritaire leiders een…

Pandemie. Hoe corona de wereld verandert – Slavoj Žižek
Corona , Filosofie , Overige / mei 13, 2020

Als er een ramp uitbreekt, zijn er in theorie twee reacties mogelijk. Het is redden wie zich redden kan, of het is allen ten samen tegen het gevaar. In de praktijk zijn er uiteraard allerlei mengvormen mogelijk. In de Covid-19-epidemie lijkt de solidariteit binnen landen groot. Tussen landen is de samenwerking vaak ver te zoeken en is de corona-epidemie zelfs een nieuw strijdtoneel in de geopolitieke strijd tussen China en de VS. In de termen van de Sloveense filosoof Slavoj Žižek is de keuze tussen ieder voor zich en collectivisme een keuze tussen barbarisme en beschaving. In zijn snel geschreven en snel vertaalde pamflet Pandemie is de noodzaak voor ‘coördinatie van productie en consumptie’ een van de belangrijkste rode draden. De markten kunnen de huidige problemen niet oplossen, de overheden moeten ingrijpen. Rampencommunisme Overheden doen dat ook, met miljarden en biljoenen euro’s en dollars. De vraag is echter wat de overheden met die economische macht gaan doen. Is het de bedoeling om de oude orde zo snel mogelijk te laten terugkeren of moet er juist iets anders gebeuren? Voor Žižek is dat duidelijk. Nog meer dan voorheen is voor hem de noodzaak van een nieuw uit te vinden communisme aangetoond….

Ondergeschikt – Angela Saini
Overige / april 22, 2020

De wetenschap heeft vaak gediend om te bewijzen dat vrouwen minder capabel zijn dan mannen. Wetenschapsjournaliste Angela Saini trekt tegen deze opvattingen ten strijde. Dat leidde tot het boek Ondergeschikt waarin de boodschap het soms van de nieuwsgierigheid wint. En waar de verwarring over de grens tussen natuur en cultuur niet wordt weggenomen. Saini gaat uitgebreid in op de rol van vrouwen in samenlevingen van jagers-verzamelaars, want die ‘prehistorische’ samenlevingen kunnen blijkbaar iets zeggen van universele zeggingskracht. En vrouwen waren daarin belangrijk, stelt ze. Want vrouwen brachten vaak de helft of meer van het voedsel binnen met het verzamelen van knollen, bessen en dergelijke. De jacht, voor een groot deel het domein van mannen, was minder effectief. En, oh ja, er waren ook vrouwen die joegen. Ook als het om seksualiteit gaat, verschillen mannen en vrouwen minder dan we denken. Vrouwen kunnen ook best uit zijn op seks. Ook met verschillende partners. En zo worden tal van verschillen nagegaan. Conclusie: vrouwen zijn biologisch niet ondergeschikt aan mannen. “De cultuur bepaalt vrijwel elk aspect wat mannen en vrouwen kunnen en mogen doen,” concludeert ze op basis van antropologisch onderzoek bij een volk waarin vrouwen jagen. (176) Om een paar pagina’s verder…

Kapitaal en ideologie – Thomas Piketty
Economie , Geschiedenis / maart 4, 2020

Met zijn 1115 pagina’s en 1566 gram is Kapitaal en ideologie, het nieuwe boek van Thomas Piketty, een imposante verschijning. Piketty wil niet alleen de grootste problemen van deze tijd beschrijven, maar ook analyseren en alternatieven voorstellen. Aan ambitie dus geen gebrek. Maakt Piketty het waar? Eerst even over de vorm. Dit boek bevat veel informatie en bestrijkt veel terreinen. Het had wel een derde (30 %) tot misschien wel de helft (50 %) korter gekund. Piketty vervalt vaak in herhaling, door zijn onderwerpen uitgebreid aan- en af te kondigen. En door zijn boodschap meerdere keren in een alinea of zelfs een zin weer te geven. Naarmate de tekst vordert lijkt de taaiheid toe te nemen. Het is vreemd om te zeggen bij zo’n prestigieus auteur, maar dit boek had echt een betere redactie verdiend. Zelf schrijft Piketty dat hij kan begrijpen dat mensen na de inleiding het laatste hoofdstuk gaan lezen. Na het uitlezen kan ik dit onderschrijven. Het is niet vreemd dat van zijn eerdere boek Kapitaal in de 21e eeuw, diverse samenvattingen verschenen en ook van dit boek zal er zeker een komen. De stijl van Piketty is vooral zakelijk, met af en toe een vleugje verontwaardiging,…

Het internet is stuk – Marleen Stikker – Recensie
Techniek , Toekomst / december 13, 2019

In 1994 was het de grote sensatie in Amsterdam: de Digitale Stad. Eindelijk kon het algemene publiek het internet op. Kunstenaars, ambtenaren, studenten, journalisten, ze stonden in de rij om er aan deel te nemen. Ik ook. Marleen Stikker was een van de oprichters van de Digitale Stad en de eerste ‘burgemeester’. Ze bleef steeds betrokken bij digitale ontwikkelingen, maar koos niet voor ‘de rode Ferrari’, het grote geld. Ze werd directeur van Waag (eerder bekend onder andere namen), een instituut dat zich richt op de publieke rol van internet en andere technologiën. Flame wars Met De Digitale Stad (DDS) liep het niet goed af. Het werd verscheurd door flame wars, toneel van een strijd om de macht en overvleugeld door grote internetproviders. De weergave van de geschiedenis van DDS door Stikker is die van de betrokken insider. Heel veel afstand neemt ze niet. Grappig is de anekdote dat ze op een bedje sliep in een ruimte met allemaal modems, om die te bewaken. Want er zat geen slot op de deur. De romantiek druipt er vanaf. “Je voelde de warmte. En als het ware het zuchten en kreunen van internet,” zei Stikker in een interview. Het duurde een paar…

Zij zei – Judith Kantor en Megan Twohey – (signalement)
Journalistiek , Kort / november 11, 2019

De journalisten Jodi Kantor en Megan Twohey van The New York Times beschrijven in dit boek nauwgezet hun onderzoek naar de seksuele wandaden van filmproducent Harvey Weinstein. Het kostte hen veel moeite om vrouwen ervan te overtuigen mee te werken aan hun verhaal. Ook probeerde Weinstein op allerlei manieren de publicatie te dwarsbomen, onder andere door te dreigen met rechtszaken. Uiteindelijk lukte hem dat uiteraard niet. Hun artikelen beschrijven nauwgezet hoe Weinstein te werk ging en actrices, maar ook werknemers van zijn bedrijf intimideerde of erger. Heel veel mensen in zijn omgeving wisten ervan, maar hielden heel lang hun mond. Anderen werkten actief mee aan zijn praktijk, bijvoorbeeld door schikkingen te treffen met de misbruikte vrouwen. Ze kregen geld in ruil voor stilte. De publicatie van Kantor en Twohey droeg bij aan de internationale #metoo-beweging en bracht veel vrouwen ertoe om over seksuele intimidatie te spreken. Kavanaugh De twee laatste hoofdstukken beschrijft de getuigenis van Christine Blasey Ford tegen kandidaat-opperrechter Brett Kavanaugh. Dit is een beetje een vreemde eend in de bijt, want Kantor en Twohey waren hierbij veel minder nauw betrokken. Zoals bekend leidde de klacht van Ford nergens toe; Kavanaugh werd benoemd als opperrechter. Het allerlaatste hoofdstuk beschrijft…

Grand Hotel Europa – Ilja Leonard Pfeijffer
Fictie / september 4, 2019

Deze zomer was er op de stranden, de campings, de terrassen, in de hotelkamers, de kroegen, de bergen of andere oorden waar reislustigen zich ophouden niet te ontkomen aan Grand Hotel Europa. De literair onderlegde Nederlandse reiziger (laten we het woord toerist nog even reserveren) kon niet op pad zonder zijn bagage te verzwaren met de baksteen van 547 pagina’s van de langharige schrijver uit Genua. Ilja Leonard Pfeijffer is voor de lezer van dit werk als de majordomus uit het hotel van de titel, die al op pagina 13 zijn gast met ‘zoveel egards, krullen en arabesken’ tegemoet treedt dat het duidelijk is dat we met ‘een professional te maken’ hebben. Zijn zinnen zijn barokke bouwwerken, waar geen hoekje onversierd is gebleven; zijn personages zijn, ongeacht leeftijd, opleiding of afkomst, eloquente oratoren, die gevraagd en ongevraagd betogen houden waar Demosthenes zich niet voor hoeft te schamen. Toch maakt de schrijver het de lezer niet al te lastig, zoals het een goede majordomus betaamt : de route die Pfeijffer in deze volumineuze roman volgt is net zo overzichtelijk als de gangen van het vervallen hotel kronkelig en labyrintisch zijn. Om zijn gesneefde liefdesrelatie te verwerken trekt de hoofdpersoon zich terug…

Oorlog met de salamanders – Karel Capek
Fictie / augustus 27, 2019

Oorlog met de salamanders is een van de leukste boeken die ik ooit heb gelezen. Het is meer dan tachtig jaar oud, maar heel sprankelend en actueel. Dit boek van de Tsjechische schrijver Karel Čapek gaat over hoe de wereld reageert op de ontdekking van een slimme salamander, die een buitengewoon ijverige werker blijkt te zijn. Het begint met de ontdekking van die salamander, door een knorrige kapitein. Ergens in de Indonesische archipel komt hij deze merkwaardige wezens tegen. Uiteindelijk weet hij een firma in zijn ontdekking te interesseren en de salamander wordt een hit die de mensen helpt om allerlei infrastructuur aan te leggen: havens, baaien etc. Maar zoals het gaat met briljante ontdekkingen, keert de salamander zich tegen zijn heersers. Het wordt oorlog. Čapek heeft in dit boek allerlei genres gebruikt. Het boek begint als een avonturenroman, maar er staan ook onder andere de notulen van een aandeelhoudersvergadering in, veel krantenberichten, manifesten en de memoires van een bijfiguur. Door die afwisseling houdt de lezer afstand, maar blijft het verhaal herkenbaar. Dit boek uit de jaren dertig bevat allerlei verwijzingen naar het kolonialisme, fascisme, communisme en kapitalisme. De ongebreidelde hebzucht, de goedkope vervalsingen, de drang om zoveel mogelijk bouwwerken aan…

Dat was niet de bedoeling – Maarten Reijnders
Overige / maart 24, 2019

Vanaf de jaren zeventig werd het gebruik van lood in benzine om gezondheidsredenen teruggedrongen. Lood kan allerlei gezondheidsklachten opleveren, van miskramen tot hoofdpijn. Maar een onverwacht gevolg was dat geleidelijk de criminaliteit daalde. Lood kan namelijk ook leiden tot gedragsproblemen, vooral bij kinderen en die kunnen decennia aanhouden. Dit is een van de vele onbedoelde gevolgen in het boek van Maarten Reijnders. Weliswaar was het doel van het beleid om vergiftiging terug te dringen, niemand had voorzien dat ook de misdaad zou afnemen. Overigens was ook het vrijere abortusbeleid in de VS van invloed op de misdaadcijfers. Meer Cambodjaanse weeskinderen Onbedoelde gevolgen zijn overal, als je er oog voor hebt. De voorbeelden komen uit veel verschillende situaties. Neem het verlangen van westerse toeristen om kinderen in weeshuizen in Cambodja te helpen. Dat heeft er toe geleid dat er steeds meer ‘wezen’ kwamen, die er natuurlijk niet te goed uit moesten zien om het medelijden van de westerlingen op te wekken. In zijn boek brengt Reijnders een groot aantal voorbeelden van onbedoelde gevolgen in kaart. Vaak gaat het om beleid dat averechts uitpakt. Neem de maatregel van wijlen burgemeester Eberhard van der Laan om coffeeshops die beschoten werden te sluiten. Het…

Ons soort Amerika – Anton Stolwijk
Journalistiek , VS / januari 12, 2019

De Verenigde Staten van Amerika, die halfbroer van Europa met zijn vreemde gewoonten en nog vreemdere inwoners, blijven fascineren. Een jaar in Amerika levert voor een beetje schrijver al snel voldoende materiaal op voor een boek. Schrijver Anton Stolwijk ging met zijn vrouw mee; zij ging werken als wetenschapper aan Harvard terwijl hij op de kinderen paste en met de kinderwagen rondliep. Stolwijk en gezin woonden in Cambridge, Massachusetts, in het welvarende en liberale oosten van het land. Tegen Trump en voor vluchtelingen, zo laten de bordjes in de tuinen van de vaak kapitale huizen weten. Daarvoor staan de elektrische auto’s geparkeerd en liggen de pakjes van Amazon op straat. De overwerkte bezorgers hebben geen tijd om aan te bellen. Hier woont de ‘aspirational class’: ‘mensen die status ontlenen aan het feit dat ze intelligent, hoogopgeleid en weldenkend zijn’, zo citeert Stolwijk een sociologische studie. Daar horen dure koffies, tweedehandskleding, moderne hightech en een abonnement op de New Yorker bij. Ze zijn betrokken bij het milieu, maar willen hun vliegvakanties niet opgeven. Startup Stolwijk houdt zich bij voorkeur wat afzijdig. Als hij in Boston in een demonstratie tegen Trump verzeild raakt, vlucht hij de bioscoop in. De hyperactieve huisbaas Mario…